VAR (Video Assistant Referee) là trợ lý trọng tài video, một hệ thống gồm các trọng tài ngồi trong phòng điều khiển xem lại hình ảnh để hỗ trợ trọng tài chính sửa những sai sót rõ ràng. VAR được Hội đồng Luật bóng đá quốc tế (IFAB) chính thức đưa vào luật năm 2018 và được sử dụng lần đầu tại World Cup cùng năm. VAR chỉ can thiệp vào 4 loại tình huống: bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp và nhầm lẫn cầu thủ.
Từ khi xuất hiện, VAR đã thay đổi đáng kể cách bóng đá được điều hành, nhưng cũng tạo ra không ít tranh cãi. Bài viết giải thích VAR là gì, các tình huống VAR được phép can thiệp, quy trình hoạt động, ưu nhược điểm và việc áp dụng VAR ở các giải đấu, kể cả V.League. Theo dõi các trận đấu có VAR trên lịch thi đấu bóng đá của CakhiaTV.
VAR là gì?
VAR là viết tắt của Video Assistant Referee, nghĩa là trợ lý trọng tài video. Thực chất, VAR không phải một người mà là cả một đội gồm trọng tài VAR chính, các trợ lý VAR và kỹ thuật viên điều khiển hình ảnh. Họ làm việc trong một phòng điều khiển có nhiều màn hình, theo dõi trận đấu từ nhiều góc máy quay khác nhau.
| Thông tin | Chi tiết |
|---|---|
| Tên đầy đủ | Video Assistant Referee |
| Thử nghiệm | Từ năm 2016 |
| Chính thức đưa vào luật | Tháng 3/2018 (IFAB) |
| Giải lớn đầu tiên áp dụng ở World Cup | World Cup 2018 tại Nga |
| Nguyên tắc | Sai sót rõ ràng, tối thiểu can thiệp, lợi ích tối đa |
Thông tin được đối chiếu với Wikipedia về Video Assistant Referee.
4 tình huống VAR được phép can thiệp
- Bàn thắng: kiểm tra có phạm lỗi, việt vị, bóng đã ra ngoài hay để tay trong pha tấn công dẫn đến bàn thắng hay không.
- Phạt đền: kiểm tra quyết định cho hoặc không cho hưởng phạt đền có chính xác không.
- Thẻ đỏ trực tiếp: kiểm tra các tình huống có thể là thẻ đỏ trực tiếp, không áp dụng cho thẻ vàng thứ hai.
- Nhầm lẫn cầu thủ: khi trọng tài phạt nhầm người.
Ngoài 4 tình huống này, VAR không can thiệp vào các quyết định như phạt góc, ném biên hay thẻ vàng thông thường. Nguyên tắc cốt lõi là VAR chỉ sửa “sai sót rõ ràng và hiển nhiên” (clear and obvious error), không phải để trọng tài chính tái điều khiển trận đấu.
Quy trình hoạt động của VAR
Bước 1: Kiểm tra (check)
VAR tự động kiểm tra mọi tình huống thuộc 4 loại trên. Nếu không phát hiện sai sót, trận đấu tiếp tục bình thường mà khán giả có thể không biết đã có quá trình kiểm tra.
Bước 2: Đề nghị xem lại
Nếu phát hiện sai sót rõ ràng, trọng tài VAR thông báo với trọng tài chính qua tai nghe. Trọng tài chính có thể chấp nhận thông tin từ VAR với các lỗi thuần túy về sự kiện, như việt vị, bóng ra ngoài.
Bước 3: Xem lại trên màn hình (On-Field Review)
Với các tình huống cần đánh giá chủ quan, như mức độ va chạm, trọng tài chính sẽ ra màn hình bên đường biên để tự xem lại. Ký hiệu quen thuộc là trọng tài vẽ hình chữ nhật trên không.
Bước 4: Quyết định cuối cùng
Quyết định cuối cùng luôn thuộc về trọng tài chính. VAR chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không có quyền tự ra quyết định thay trọng tài.
Việt vị bán tự động
Một trong những tình huống VAR xử lý nhiều nhất là việt vị. Công nghệ việt vị bán tự động (Semi-Automated Offside Technology) sử dụng nhiều camera theo dõi chuyển động cơ thể cầu thủ và cảm biến trong quả bóng, giúp xác định việt vị nhanh và chính xác hơn. Công nghệ này được dùng tại World Cup 2022 và đã được nhiều giải đấu hàng đầu áp dụng. Tìm hiểu cách xác định việt vị trong bài luật việt vị trên blog ketquatructuyen.net (KQBĐTT).
Ưu điểm và nhược điểm của VAR
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Giảm những sai lầm nghiêm trọng của trọng tài | Làm gián đoạn trận đấu, mất cảm xúc ăn mừng bàn thắng |
| Tăng tính công bằng ở các trận quan trọng | Vẫn có tranh cãi vì nhiều tình huống mang tính chủ quan |
| Hạn chế hành vi phạm lỗi kín đáo, ăn vạ | Khán giả trên sân thường không được giải thích rõ quyết định |
| Việt vị được xác định chính xác hơn | Những tình huống việt vị chỉ vài centimet gây tranh luận |
Để tăng tính minh bạch, nhiều giải đấu đã cho phép trọng tài thông báo quyết định sau khi xem VAR qua loa phát thanh của sân, tương tự các môn thể thao khác.
Những tình huống VAR gây tranh cãi
Dù giúp giảm sai sót, VAR vẫn tạo ra nhiều cuộc tranh luận. Những tình huống điển hình gồm:
- Việt vị trong gang tấc: bàn thắng bị hủy vì một phần vai hoặc mũi giày việt vị vài centimet, khiến nhiều người cho rằng điều này đi ngược tinh thần của luật.
- Bóng chạm tay: luật về bóng chạm tay thay đổi nhiều lần, khiến việc áp dụng thiếu nhất quán giữa các trận.
- Mức độ va chạm: cùng một pha tranh chấp, có trọng tài xem là phạt đền, có trọng tài cho qua.
- Thời gian xem lại: một số lần kiểm tra kéo dài vài phút, làm mất nhịp trận đấu.
Để giải quyết, IFAB và các liên đoàn liên tục điều chỉnh hướng dẫn, đào tạo trọng tài VAR và công khai các đoạn hội thoại giữa trọng tài với phòng VAR sau những tình huống gây tranh cãi lớn.
Vai trò của VAR với người xem
Với khán giả xem truyền hình, VAR mang lại trải nghiệm mới khi được xem lại tình huống từ nhiều góc quay và đường kẻ việt vị trực quan. Tuy nhiên, khán giả trên sân thường phải chờ đợi mà không biết chuyện gì đang xảy ra. Vì vậy, các giải đấu ngày càng chú trọng hiển thị thông tin VAR trên màn hình lớn của sân vận động, giúp người hâm mộ hiểu rõ lý do của quyết định.
VAR ở các giải đấu lớn
- World Cup: áp dụng từ năm 2018.
- Champions League: áp dụng từ vòng loại trực tiếp mùa 2018/19.
- Serie A, Bundesliga: nằm trong nhóm các giải tiên phong, áp dụng từ mùa 2017/18.
- La Liga: áp dụng từ mùa 2018/19.
- Premier League: áp dụng từ mùa 2019/20.
Các trận Ngoại hạng Anh và quyết định VAR thường được bàn luận rất nhiều sau mỗi vòng đấu. Bảng xếp hạng giải có tại trang bảng xếp hạng Ngoại hạng Anh trên KQBĐTT.
VAR ở V.League
Việt Nam bắt đầu áp dụng VAR tại V.League từ năm 2023, đánh dấu bước tiến lớn trong công tác trọng tài. Ban đầu, VAR chỉ được sử dụng ở một số trận do số lượng thiết bị và trọng tài được đào tạo còn hạn chế, sau đó dần mở rộng. Sự xuất hiện của VAR giúp giảm đáng kể những tranh cãi về trọng tài vốn là vấn đề nhức nhối của bóng đá Việt Nam trong nhiều năm.
Mẹo theo dõi các tình huống VAR
- Chú ý khi trọng tài đặt tay lên tai nghe: đó là lúc VAR đang trao đổi.
- Nếu trọng tài ra màn hình bên đường biên, khả năng cao quyết định sẽ thay đổi.
- Xem lại các tình huống gây tranh cãi trên trang thông tin trận đấu để hiểu rõ diễn biến.
Hiểu rõ những tín hiệu này giúp bạn đoán trước diễn biến và thưởng thức trận đấu trọn vẹn hơn, đặc biệt ở những trận cầu căng thẳng có nhiều tình huống tranh chấp trong vòng cấm.
Câu hỏi thường gặp
VAR là gì?
VAR là trợ lý trọng tài video, hỗ trợ trọng tài chính sửa những sai sót rõ ràng thông qua xem lại hình ảnh.
VAR được dùng trong những tình huống nào?
VAR chỉ can thiệp vào 4 tình huống: bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp và nhầm lẫn cầu thủ.
VAR có quyền quyết định thay trọng tài không?
Không. Quyết định cuối cùng luôn thuộc về trọng tài chính trên sân.
V.League áp dụng VAR từ khi nào?
V.League bắt đầu áp dụng VAR từ năm 2023.
Kết luận
VAR là công nghệ hỗ trợ trọng tài giúp bóng đá công bằng hơn, dù vẫn còn nhiều tranh cãi về cách áp dụng. Hiểu rõ VAR là gì và cách nó hoạt động sẽ giúp bạn xem bóng đá trọn vẹn hơn. Theo dõi các trận đấu trên CakhiaTV, xem kết quả bóng đá, bảng xếp hạng và đọc thêm các bài về luật bóng đá trong chuyên mục Blog bóng đá.
Ảnh đại diện: Ảnh nền: markhillary / Flickr, CC BY
